Prominent in terrazzo en water, de eerste van Willem I (deel I)

Dec 28
Geplaatst door
Anna van Buerenplein - Mwebest 2016-6

(foto: Peter van Oosterhout}

Wie van station Den Haag Centraal met de tram richting Zoetermeer reist, krijgt sinds eind september een spetterend schouwspel voorgeschoteld. Het Anna van Buerenplein is opgeluisterd met een fontein die is verwerkt in een reusachtige afbeelding van het gelaat van de eerste vrouw van Willem van Oranje. Een razend ingewikkeld kunstwerk, uitgevoerd in terrazzo.

Verfrissende verbouwing

Het Anna van Buerenplein is tamelijk nieuw op de stadsplattegrond van Den Haag. Tot voor kort was het een wat ongunstig stukje hofstad met steegjes, gangetjes en een parkeergarage; de achterzijde van station Den Haag Centraal. De verwachte, maar later geschrapte komst van de Hoge Snelheidslijn en de aanleg van RandstadRail metrolijn E tussen Rotterdam en Den Haag heeft echter voor zeer verfrissende ontwikkelingen gezorgd. Het kopstation is compleet vernieuwd om het groeiende aantal reizigers te kunnen verwerken. Zo heeft het tegenwoordig drie hoofdingangen in plaats van die ene aan het Koningin Julianaplein. Veel treinreizigers moeten immers bij aankomst linksaf naar de ministeries in het Wijnhavenkwartier of rechtsaf naar het business district Beatrixkwartier. Vooral dat laatste was niet goed toegankelijk vanuit het oude station. Met de aanleg van het Anna van Buerenplein is dat veranderd; het is dé toegangsroute naar de kantoren in Bezuidenhout geworden.
Maar het is nog een beetje meer dan dat. Aan het plein is een hoogbouw verrezen – deels studentenhuisvesting, deels collegeruimte van de universiteit van Leiden –  en er zijn winkels en horecagelegenheden. Het plein zelf heeft een verblijfsfunctie gekregen, met bomen en bankjes. Heel genoeglijk allemaal, ware het niet dat de tram die op een baan boven het plein rijdt, voor nogal wat lawaai zorgt. De gemeente Den Haag bedacht dat te bestrijden met een fontein. Het geluid van water klinkt immers veel vriendelijker dan het gekrijs van ijzeren wielen op ijzeren rails.

Gered van de vergetelheid

“Het moest iets meer worden dan een paar waterstraaltjes; iets groots, iets spectaculairs”, zegt Egbert Schuttert over het plan. Als landschapsarchitect van het ingenieursbureau van de gemeente Den Haag was hij belast met het ontwerp van de fontein. “Het is bijvoorbeeld leuk wanneer een fontein iets speels heeft, niet alleen maar continu water spuit.” Aan het Spui lag een aardig voorbeeld, met spuiters in de vloer die op gezette tijden water geven. Op het nieuwe plein moest het ook zo, maar ook anders. De fontein moest worden opgetild, zodat er een rand kwam waar mensen op kunnen zitten.
En de afbeelding van de naamgeefster van het plein moest er in worden verwerkt. “Anna van Buren was de eerste vrouw van Willem I”, zegt Egbert Schuttert. “Doordat ze jong is overleden is ze wat minder bekend en een beetje vergeten. Er zijn ook maar weinig afbeeldingen van haar, maar er is een portret dat we konden gebruiken.” In de computer is de beeltenis omgezet in een rasterpatroon. Het idee was om dat in de vloer van de fontein op te nemen. “Op maaiveldniveau is dan weliswaar niet goed te zien wat die puntjes weergeven, maar van bovenaf is haar gezicht goed zichtbaar. De tram rijdt hier op een baan boven het plein en er staat een woontoren naast.”

Pixels van terrazzo

Bij elk ontwerp rijst de vraag hoe het moet worden uitgevoerd. In de tientallen jaren die hij voor de gemeente Den Haag werkte, heeft Egbert Schuttert goede ervaringen opgedaan met terrazzo. “Een mooi en duurzaam product waar we in Den Haag al heel veel dingen mee hebben gemaakt. Vandaar dat we ook deze fontein graag in terrazzo wilden uitvoeren.” Dat is gedaan door Tomaello. “Het werk bestond uit verschillende onderdelen”, legt Giulio Tomaello uit. “Om de fontein heen is een rand gekomen die we in zwart hebben uitgevoerd. Er zit onder meer Labrador in; dat is een Noors graniet met een glimmer erin.” De rand fungeert als bank waar mensen op kunnen zitten, maar van bovenaf zou je hem ook kunnen zien als de lijst om het portret van Anna van Buren.
Ook de beeltenis van de eerste echtgenote van de vader des vaderlands is uitgevoerd in terrazzo. Net als het rasterpatroon uit de computer bestaat hij uit zwarte puntjes in een wit veld; witte tegels met uitsparingen waar zwarte schijfjes in zijn geplaatst. Dat klinkt eenvoudig maar in de praktijk bleek het een zeer uitdagend stuk werk. “Dat kwam vooral doordat de normen voor onder meer kwaliteit, stroefheid en sterkteklasse enorm hoog waren gesteld”, aldus Giulio Tomaello. “In het ontwerp is het gezicht van Anna van Buren opgebouwd uit 6.561 stipjes. Dus we hebben 6.561 zwarte schijven in terrazzo gemaakt, met dertien verschillende diameters. Die moesten allemaal heel precies op hun plek in een veld van ongeveer 800 witte tegels komen te liggen. Naast de schijven moesten we dus ook nog die tegels maken met uitsparingen voor die schijven.”

Zero tolerance met wat rek

Alles moest zeer maat- en vormvast gebeuren. Er was namelijk ‘zero tolerance’ genoemd in het bestek, géén afwijkingen dus. Alle onderdelen zouden worden nagemeten en dan komt zelfs een halve mm wel naar boven. “Als je met beton of terrazzo werkt dan is het onvermijdelijk dat er kleine afwijkingen inzitten”, zegt Gilulio Tomaello. “Normaal gesproken is dat niet erg; een verschil van 2 millimeter is doorgaans niet iets wat je ziet, maar hier zou dat dus niet worden geaccepteerd. Daarom hebben we vooraf goed omschreven wat zero tolerance precies is én een systeem bedacht dat afwijkingen tot een minimum beperkt.”
Rubber mallen op een houten ondergrond waren in eerste instantie de hulpmiddelen die Tomaello gebruikt voor de productie van de schijfjes. Dat bleek een ongelukkige keuze. Om te voorkomen dat het cement onder de mallen uit zou lopen, drukten de terrazzowerkers het rubber stevig aan met latten. Wat ze zich niet realiseerden, was dat dit met te veel kracht gebeurde waardoor het rubber na verloop van tijd ging vervormen. In plaats van perfect rond werden de schijfjes op enig moment wat ovaal. “Iets wat je met het blote oog niet zo snel ziet maar wat door de doorlopende meetcontroles aan het licht kwam”, verklaart Gilulio Tomaello. “Daarna hebben we houten mallen gebruikt.”

Zwart en wit maar één geheel

De zwarte schijfjes, waarin ook Labrador is verwerkt, variëren in diameter van 3 cm tot 14,9 cm. Sommige schelen niet meer dan 5 mm van elkaar. “Zo’n klein verschil zie je in de werkplaats niet gemakkelijk maar het zorgt wel voor een vertroebeld totaalbeeld als de schijfjes niet op de juiste plek liggen”, aldus de terrazzoman. Om dat te ondervangen is van elke tegel een rubber model gemaakt waarin via de computer op precies de juiste plekken en met de juiste afmetingen sparingen voor de schijfjes werden uitgesneden. De mal werd in de bekisting gelegd en zodra zeker was dat alle zwarte schijfjes goed lagen, werd hij verwijderd en is er met wit afgestort.
Dat leverde een volgend spannend moment op, zo legt Giulio Tomaello uit. “Het is uiterst belangrijk dat het wit en het zwart goed op elkaar aansluiten; het moet in feite één geheel worden. Daar moet de zelfverdichtende terrazzobeton die we hebben gebruikt wat plastischer voor zijn dan gebruikelijk. Nadeel daarvan is dat hij iets aan sterkte verliest terwijl sterkte juist een belangrijk element was. Het zwart moest op C50 komen en het wit, dat altijd al wat zwakker is, zelfs op C60. We zaten tegen de grens aan maar het is gelukt.”

 

VAN DIJK
Aannemer van het werk was Van Dijk Maasland Groep, Tomaello maakt sinds 1 januari 2014 als zelfstandige werkmaatschappij deel uit van het bouwbedrijf. Van Dijk Maasland is van oorsprong actief in de grond-, weg- en waterbouw, maar doet ook funderingswerkzaamheden. Dat kwam goed van pas bij de voorbereidende werkzaamheden. Omdat de fontein deels bovenop de ondergrondse parkeergarage zou komen, moest er een speciale onderconstructie komen voor de loodzware fontein: een betonnen plaat op veertien heipalen.

ROTS
Tomaello heeft nauw samengewerkt met Rots maatwerk. Het bedrijf uit Brummen, gespecialiseerd in fontein- en waterwerkprojecten, is het brein achter de spuit- en lichtpatronen. Zo is Rots onder meer verantwoordelijk voor de installaties en de programma’s die het het kunstwerk op het Anne van Buerenplein tot zo’n spetterend schouwspel maken.

Anna van Buerenfontein

Opdrachtgever: Gemeente Den Haag
Ontwerp: Ingenieursbureau Den Haag
Aannemer: Van Dijk, Maasland
Terrazzowerk: Tomaello, Maasland
Fonteintechniek: Rots maatwerk, Brummen

Lees verder in deel II van ‘Prominent in terrazzo en water, de eerste van Willem I’

Dit artikel is ook gepubliceerd in Mebest nr. 6 van 2016

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Background