Oeroude steen voor nieuw elan (deel II)

Jul 13
Geplaatst door
Winkelcentrum Aan de Kei - Mebest nr. 3 2017

(foto: Jan Willem Kommer)

Aan de Kei is niet zomaar een nieuw winkelcentrum. Het is een symbool van veerkracht, een teken dat Valkenburg aan de Geul nog springlevend is. En een signaal dat mergelsteen nog lang niet afgeschreven mag worden.

Heeft u deel I van ‘Oeroude steen voor nieuw elan’ al gelezen? 

Wisselende maten

De hoogte van de blokken varieert, dat gaat van een centimeter of vijftien tot zo’n vijfentwintig. Dat heeft te maken met de gesteldheid van de natuursteen, de manier waarop het afzettingsgesteente is ontstaan. Op de breedte van de blokken heeft dat minder invloed, die zit hem meer in de winning. Mergelbouw Kleijnen doet dat zelf. In de eigen Sibbegroeve worden blokken van van 55 centimeter breed uitgezaagd. Voor één van de gevels was dat een wat ongelukkige maat, daar moesten kolommen van 58 centimeter breed komen. “Dan kun je met kleine losse blokjes en stootvoegen gaan werken, maar dat wordt niet mooi”, zegt Arnout Sluijsmans. “Daarom zijn we speciaal voor dit project een andere maat gaan winnen.”

Veilige oplossingen

De kolommen zijn geprofileerd, net als de kroonlijst van mergelsteen op één van de panden. Het natuursteenbedrijf heeft de blokken in eigen werkplaats van de juiste vormen voorzien. “Mergelsteen is vrij zacht, je hebt geen machine nodig om hem te bewerken”, aldus Arnout Sluijsmans.

Het idee was dat de kroonlijst ruim zou uitsteken. Volgens de natuursteenman zou dat te veel gewicht aan de buitenzijde opleveren. “De steen moet minimaal in balans zijn, maar liefst wat meer naar binnen liggen dan naar buiten. We hebben het overstek iets kleiner gemaakt en een speciale constructie bedacht om de blokken op hun plaats te houden.

Poreuze steen, poreuze mortel

Ook het opgaande werk wordt met behulp van extra maatregelen op zijn plek gehouden. Per vierkante meter zijn er vijf ankers die het buitenblad met het binnenblad verbinden. De ankers zijn onzichtbaar in het dunne voegwerk opgenomen. Metselen deed het Valkenburgse bedrijf met een kalkmortel. “Je wilt een poreuze mortel”, legt Peter Kleijnen uit. “Is er vocht in de steen dan moet dat zo snel mogelijk worden verdeeld. Met een waterdichte cementmortel kan dat niet. Gevolg is dat het water op de voeg blijft staan waardoor de mergelsteen daar verzadigd raakt en kapot kan vriezen. Met kalkmortel heb je wel het probleem dat het zachter is dan cement waardoor je het een keert opnieuw moet voegen. Maar je hoeft tenminste geen stenen te vervangen.”

Het metselen gebeurt vol en zat; de gevels zijn dan ook nog geschaafd om de overtollige mortel weg te werken. De mergelsteen zelf heeft geen verdere bewerking nodig, die moet je gewoon laten zijn wat hij is; een natuurproduct.

Mooi oud is niet lelijk

In het najaar van 2016 is Aan de Kei officieel en feestelijk geopend. Met het nieuwe winkelcentrum kan Valkenburg zijn oude rol van regionaal koopcentrum weer oppakken, maar zonder dat de nieuwbouw een dissonant is in het plaatsje met zijn oude historie. De lokaal gewonnen mergelsteen draagt daar een belangrijke steen aan bij. Dat de gele gevels in de loop der jaren littekens zullen oplopen, zullen verkleuren en verweren is inherent aan het materiaal. En volgens Peter Kleijnen ook de charme ervan. “Het is net als met gezichten. Jeugd is leuk maar een doorleefd hoofd vertelt meer. Natuurlijk is op zijn tijd onderhoud nodig maar de nadruk moet niet op de cosmetische kant komen te liggen. De statigheid en geschiedenis moet je niet weghalen. Een dame van tachtig trek je toch ook geen minijurk meer aan?”

 

Een wandeling door de tijd

Mergelsteen is een pakketje waarin 80 miljoen jaar is gestopt. Het is een afzettingsgesteente dat op de zeebodem is ontstaan en vrijwel geheel uit kalk bestaat. De kalk werd vooral aangevoerd door levende wezens, schelpjes en skeletjes die langzaam zijn versteend. Dat gebeurde in het Krijttijdperk, een periode van zo’n 145 tot 65 miljoen jaar geleden. Dat is een onvoorstelbaar lange periode waarin laaghoogtes van wel 100 meter konden ontstaan. In die 80 miljoen jaar zijn enorm veel dingen gebeurd; er waren veranderingen in het klimaat, in de hoogte van de zeespiegel, in de dierenwereld, in de plantenwereld.
Ook de periode na het Krijt heeft zijn stempel gedrukt. Heuvels en bergen ontstonden waardoor rivierstromingen wijzigden, het landschap kantelde en er breuken en grote verschuivingen in ondergrondse lagen ontstonden. 

Verschil in kleur en kwaliteit

Al die zaken hebben er voor gezorgd dat de samenstelling van de steen verre van homogeen is en de kwaliteit niet heel erg constant. Ze zijn ook goed terug te zien in winningsplaatsen als de Sibbegroeve waar Mergelbouw Kleijnen de steen voor winkelcentrum Aan de Kei heeft uitgezaagd. Zo zijn er bijvoorbeeld aanzienlijke kleurverschillen in de steen. “Veel mensen denken dat mergel altijd geel is maar het loopt van wit naar bruin”, zegt Peter Kleijnen.
“Je komt ook allerlei witte lijnen in de steen tegen”, aldus de eigenaar van het bedrijf uit Valkenburg. “Dat zijn breuken die zijn verlijmd doordat er kalkwater in is gelopen.” De breuklijnen kunnen redelijk bepalend zijn voor het formaat van de bouwstenen. “We zagen grote blokken uit van 55 centimeter breed en een meter hoog, en daar maken we kleinere stenen van. De hoogte daarvan is afhankelijk van de breuklijnen; op sommige ervan kan de steen namelijk gemakkelijk weer breken. De zager heeft zoveel ervaring dat die dat goed in kan schatten.”

Terug naar Moeder Aarde

Een ander fenomeen dat heel bepalend kan zijn voor de kwaliteit, zijn de geologische orgelpijpen. “Dat zijn verticale sleuven waar CO2 de kalk heeft opgelost en die vervolgens zijn opgevuld met gewone grond. We hebben nu een vrij stabiel stuk maar er zijn delen waar heel veel van die orgelpijpen in zitten en dan is het echt zoeken naar goede kwaliteit. Soms moet je hele stukken wegbreken voordat je weer echt kunt gaan winnen.” Verspild wordt er echter niets, brokken mergel worden ook verkocht voor decoratief gebruik, in de tuin bijvoorbeeld. En als er echt geen emplooi voor de stenen te vinden is, dan wordt het materiaal vermalen en gebruikt in land – en tuinbouw, om verzuring van de grond tegen te gaan. 

Dit artikel is ook gepubliceerd in Mebest nr. 3 van 2017

Geplaats in: Natuursteen
Tags: ,

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


− 2 = seven

Background