Handen ineen voor Huize Hoevelaken

Mar 6
Geplaatst door
(foto: Klokhuys tekst en foto)

(foto: Klokhuys tekst en foto)

Monumenten en kantoren, het was in de tweede helft van de vorige eeuw niet altijd een even gelukkige combinatie. Niet zelden moesten luister en historie wijken voor gemak en comfort. Ook Huize Hoevelaken trof zulk leed. Drie vakbroeders van het Neerlandsch Stucgilde kwamen er aan te pas om het onrecht recht te zetten. 

Enorme ravage

“Het was alsof er op de plafonds geschoten was”, zegt Arjen Vermeer. “Er zaten allemaal gaten in en er waren hele stukken uit de lijsten en ornamenten weggeslagen.” Stukadoorsbedrijf J. Vermeer en Zn. uit Putten was door de rentmeester van het landgoed benaderd om eens een kijkje te nemen naar de schade en een inschatting te maken van de herstelmogelijkheden. Het merendeel van de schitterende en rijk gedecoreerde en beschilderde plafonds was nog in goede staat maar dat gold niet voor de plafonds van een voormalige salon en van de vroegere bibliotheek. De ravage was daar zo groot dat Arjen Vermeer het werk niet in zijn eentje aankon. “Ik heb twee collega’s gevraagd of ze me konden helpen; Fekke Haringsma van Stuc BV en Roland Vliegers van Vliegers Stukadoorsbedrijf. Net als ik zijn ze lid van het Neerlandsch Stucgilde, we hebben samen de opleiding voor restauratiestukadoor heb gedaan.”

Andere tijd, andere visie

De drie stukadoors stonden voor een wat ongebruikelijke opgave. Bij de meeste stucrestauraties gaat het om schade door ‘natuurlijke’ oorzaken als lekkages, ouderdom, brand, verzakking. Van dergelijk leed was in Huize Hoevelaken geen sprake; de schade was moedwillig veroorzaakt, was hun conclusie. “Een jaar of veertig, vijftig geleden is Bouwfonds erin getrokken en is het kantoor geworden”, verklaart Arjen Vermeer. “Dat was een tijd waarin veel minder dan nu werd gekeken naar de monumentale waarde van zo’n gebouw. Het was gewoon een pand waar kantoor werd gehouden, waar goede werkvoorzieningen en -omstandigheden nodig waren.” Om die te maken waren – bijvoorbeeld voor bedrading van verlichting – centimeter brede sleuven in het plafond gefreesd; dwars door kaders, lijsten en ornamenten. Er waren stukken uit het decoratieve stucwerk gehakt om ruimte te maken voor installaties en voor de frames van systeemplafonds.

Liever geen chemie

Door de aanpassingen in de vorige eeuw was er aardig wat verdwenen van de originele plafonds. Gelukkig waren er veel repeterende elementen gebruikt dus konden de stukadoors daar op teruggrijpen voor de restauratie. Resterende stukken koof- en perklijsten, onderdelen van ornamenten, een enkel intact hoekstuk en wat takken, bloemen en blaadjes zijn voorzichtig uit de plafonds verwijderd en gebruikt om er kopieën van te maken. “Voor we de mallen maakten, hebben we eerst de verflagen verwijderd”, zegt Arjen Vermeer. “Monnikenwerk was het, vooral de bloemetjes. Maar met heet water, een mesje en veel geduld is het gelukt.” Speciale reinigingsmiddelen vonden de gildebroeders niet zo’n goed idee. “Liefst doe je dit zo simpel mogelijk, en mechanisch. Met een chemisch middel loop je het risico dat dat nog jaren na-ijlt en nieuwe verfsystemen aantast.” Zo veel mogelijk originele onderdelen zijn weer teruggeplaatst. Ook als ze niet zijn gebruikt om te kopiëren werden ze wel eerst goed schoongemaakt. “Anders krijg je te veel verschil tussen oud en nieuw”, aldus Fekke Haringsma. Nieuw gemaakte onderdelen zouden er dan veel scherper en gedetailleerder uitzien dan originele stukken met lagen verf erop.

Afwijkende indelingen

De stukadoors konden bij de restauratie ook nog gebruik maken van tekeningen van de vroegere situatie. Handig om een goed beeld van het geheel te krijgen én voor het achterhalen van verdwenen details als draaiingen en krullen. De tekeningen gaven echter niet voor álles uitsluitsel.
Zo is de indeling van het plafond in de bibliotheek wat ongebruikelijk. Aan één zijde van de kamer is het plafond niet gesitueerd vanaf de wand, maar vanaf de forse boekenkast die daar tegenaan heeft gestaan. Dat levert een wat breed open kader op aan die zijde. In de salon was een vergelijkbare situatie. De schouw die tegen de korte wand had gezeten, is in de Bouwfondsperiode verdwenen en bij de restauratie niet teruggebracht. Hier moesten de stukadoors wél een oplossing vinden voor de plafondindeling op die plek. “In plaats van de kooflijst die om de schouw zat, hebben we daar nu een kader gemaakt dat aansluit bij de rest van het plafond”, legt Roland Vliegers uit.

Nieuwer origineel

Het grote ornament in de salon deed ook een beroep op de creativiteit van de restauratiestukadoors. Omdat er een enorme lamp onder komt te hangen, is het ornament weggenomen zodat de timmerman een stevige constructie in het plafond kon maken die het gewicht van de lamp kan dragen. Vervolgens is het ornament teruggezet, compleet met voorzieningen komen voor de bevestiging en de elektriciteit.
Van het ornament zelf was niet erg veel over maar het kon helemaal nieuw worden gemaakt aan de hand van de tekening. “We hadden nog maar een kleine fragmentje van het middenstuk en dat was heel anders dan de tekening”, zegt Fekke Haringsma. “In overleg met de opdrachtgever hebben we er voor gekozen om uit te gaan van dat kleine stukje bestaand. Het is een stralenkrans van takjes met besjes.”

Keurig verdeeld

Hoewel ze alle drie de restauratieopleiding hebben gevolgd, hebben de stukadoors elk hun eigen specialisme. “We hebben de werkzaamheden dan ook een beetje verdeeld”, zegt Arjen Vermeer. “Fekke doet veel met siliconen dus hij heeft het merendeel van de mallen gemaakt. Roland heeft veel van het verstekzagen gedaan en de lijsten, ornamenten en ook het plafond vastgezet. Ikzelf heb vooral lijsten getrokken, in de werkplaats en op het werk zelf.”
De restauratie heeft zo’n veertig mandagen per plafond in beslag genomen. Ook die uren zijn op een praktische manier verdeeld. Omdat hij met zijn bedrijf vlak bij Hoevelaken zit, was Arjen Vermeer degene die altijd op het werk aanwezig was en als aanspreekpunt fungeerde. Zijn collega’s moesten immers uit de regio Amsterdam komen. Het werkte prima op die manier, vinden de drie stukadoors die tegelijkertijd de restauratieopleiding hebben gevolgd. “Er wordt veel samengewerkt door de leden van het Neerlandsch Stucgilde”, zeggen ze. “Vooral mensen van dezelfde lichting steken elkaar regelmatig de helpende toe. Logisch, want als je samen drie jaar die opleiding doet, dan krijg je wel je een band.”

 

Jeugdig monument met eeuwenoude geschiedenis

Huize Hoevelaken is ontworpen en gebouwd in 1925-1926 . Het is nog geen honderd jaar oud dus, maar het oogt alsof het er al meerdere eeuwen staat. Dat is ook een van de redenen geweest dat het pand in 2005 de monumentenstatus heeft gekregen; Huize Hoevelaken is ‘een voorbeeld van een landhuis gebouwd in de heroriënteringstijl, gebaseerd op de 17de- en 18de-eeuwse Hollandse bouwkunst’, aldus het monumentenregister. Architecten M.A. en J. van Nieukerken verwezen daarmee in feite naar het het kasteeltje uit 1679 dat vorige eeuw werd gesloopt omdat een nieuwe eigenaar het te wat te klein vond voor bewoning en het te dicht bij de weg vond staan. Dat was toen overigens ook al niet het oorspronkelijke kasteel, maar een nieuwbouw ter vervanging van de middeleeuwse burcht die in 1672 door brand werd verwoest.
Er is vorige eeuw veel moeite gedaan om het nieuwe Huize Hoevelaken een historisch karakter te geven. Zo zijn onder meer 18de- en 19de-eeuwse wand- en plafondschilderingen uit Amsterdamse grachtenpanden overgebracht naar het midden van het land; eveneens een reden om het de monumentenstatus te geven.
Ook Huize Hoevelaken heeft ernstig geleden onder de Tweede Wereldoorlog. Na herstel van de schade is het nog een aantal jaren bewoond geweest tot Bouwfonds het in 1963 in bezit kreeg en er kantoor ging houden. Recent is Huize Hoevelaken weer in particulier bezit gekomen en doet het als vanouds dienst als woonhuis.

 

Info over de stukadoorsbedrijven

Stucadoorsbedrijf J. Vermeer en Zn. in Putten is een familiebedrijf dat al meer dan 20 jaar bestaat. Het bedrijf is gespecialiseerd in het restaureren van oude stuclagen en ornamenten. De klantenkring bestaat uit aannemers en particulieren.
www.vermeerstuc.nl

Stuc BV is een all-round stukadoorsbedrijf met de focus op monumentaal stucwerk. Het bedrijf is gestart in 2000 en gevestigd in Vogelenzang. Naast restauratiewerk, het maken van plafondornamenten en sierlijsten doet Stuc BV ook glad stucwerk, buitenstucwerk en beton cire. Stuc BV heeft zeven mensen op de loonlijst.
www.stucbv.nl

Stukadoorsbedrijf Vliegers is een eenmanszaak in Amsterdam. Het bedrijf heeft een breed dienstenpakket waar restauratie, lijsten- en ornamentenwerk de hoofdmoot van uitmaakt. Het bedrijf is gestart in 2001.
Contact: Vliegersstukadoorsbedrijf@live.nl


 

Neerlandsch Stucgilde

Het Neerlandsch Stucgilde is rond de eeuwwisseling opgericht met een duidelijk doel: kennis behouden, delen en vergroten. Kennis over decoratieve en restauratieve stukadoorswerkzaamheden vloeide weg. Een van de voornaamste redenen daarvoor was dat, zoals in meer ambachtelijke beroepen, veel stukadoors hun kennis voor zichzelf hielden. De opzet van het Stucgilde is die kennis juist te delen en hem daardoor te vergroten en te verbeteren. Dat moet ook voorkomen dat het vak van restauratiestukadoor verdwijnt.
De insteek lijkt succesvol. De crisisjaren hebben veel bedrijven de kop gekost maar vrijwel alle leden van het Stucgilde hebben de zware jaren overleefd. De crisis heeft de band tussen de gildeleden zelfs versterkt. Er zijn nauwelijks meer restauratiebedrijven die groot genoeg zijn om in hun eentje een groot project te kunnen uitvoeren. Ook tussen de inmiddels veertig leden van het Neerlandsch Stucgilde zit een behoorlijk aantal zzp’ers. Dat noodzaakt tot samenwerken, en dus ook tot het delen van kennis.

Vijfde restauratieopleiding gestart
Belangrijk middel om ervoor te zorgen dat de kennis niet verloren gaat, is de opleiding tot Meester Restauratie Stukadoor die het Neerlandsch Stucgilde in het leven heeft geroepen. In de drie jaar die de opleiding duurt, worden de studenten opgeleid tot volwaardig meesterstukadoor. Onder meer zaken als stijlenleer, boetseren, ontwerpen, schade en herstel, het plaatsen van lijsten en ornamenten, fresco, vergulden en steengaasstellen komen aan de orde.
In het najaar van 2017 is voor de vijfde keer de niveau 4 opleiding tot restauratiestukadoor van start gegaan. De huidige lichting bestaat uit circa twintig leerlingen. Stukadoors die ook graag de opleiding willen volgen, maar liever niet nog drie jaar wachten voor ze kunnen beginnen, kunnen contact opnemen met het Neerlandsch Stucgilde om te kijken wat de mogelijkheden zijn om nog aan te haken bij de lopende opleiding.
Telefoon 0318-527290, info@stucgilde.nl

Geplaats in: Stukadoor
Tags:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


− two = 1

Background