Oude panden isoleren is vooruitdenken

Jul 18
Geplaatst door
(foto: Klokhuys tekst en foto)

(foto: Klokhuys tekst en foto)

Gebouwen van zekere leeftijd vragen een andere aanpak bij isoleren dan hun jonge soortgenoten. In plaats van afdichtende materialen is dampopen het devies. ‘Huize Bartje’ in Assen kreeg zo’n ademend binnengevel-isolatiesysteem, afgestemd op de specifieke situatie. Met elektrische wandverwarming als kers op de taart.

Moderne eisen voor oude woningen

Nederland staat voor een reusachtige opgave. In 2030 moet de CO2-uitstoot met zo’n 50% zijn teruggedrongen. De grootste bijdrage aan die prestatie moet de overstap van fossiele brandstoffen naar duurzame energie leveren. Nieuwe huizen zijn behoorlijk goed op die energietransitie in te richten door ze niet meer aan te sluiten op het aardgasnet maar klaar te maken voor alternatieven als stadsverwarming, of met zonne-energie gevoede warmtepompen. De overstap van hoge naar lage temperatuurverwarming vereist wel steengoede isolatie. Ook hiervoor geldt dat het niet bepaald ondoenlijk is om nieuwbouwwoningen lucht-/kierdicht te maken. Want dat is wel nodig om ‘nul op de meter’ te halen. Bij bestaande woningen is dat aanzienlijker lastiger. Om die energieneutraal te krijgen, zijn ingrijpende aanpassingen nodig. Buitengevelisolatie aanbrengen is daar één van de meest effectieve van. Punt is wel dat daar het uiterlijk van de woning drastisch door kan veranderen. Niet alle huiseigenaren vinden dat een goed plan. En er zijn zelfs woningen waar regelgeving het niet eens toestaat. Bijzondere panden die bijvoorbeeld vanwege hun cultuurhistorische waarde beschermd stadsgezicht, gemeentelijk monument of zelfs Rijksmonument zijn. ‘Huize Bartje’ in Assen is daar een voorbeeld van.

Elk voordeel heeft een nadeel

Het pand aan de Vaart N.Z., pal tegenover de eveneens monumentale Johan Willem Friso Kazerne, is in de 19e eeuw gebouwd en in 1965 ingeschreven in het monumentenregister. De naam Huize Bartje heeft het Rijksmonument te danken aan de periode dat de gelijknamige stichting het pand gebruikte om beschermende huisvesting te bieden aan mensen die niet in staat waren om zelfstandig te wonen. Het betrof geen bescherming tegen de kou, want het pand was niet geïsoleerd. Toen de huidige eigenaren het kochten om er in te gaan wonen, moest daar dus iets aan worden gedaan. De monumentenstatus stond buitengevelisolatie niet toe zodat er aan de binnenzijde moest worden geïsoleerd. En omdat het om een pand uit de 19e eeuw gaat, kon dat beter niet gebeuren met de veel gebruikte voorzetwanden die op enige afstand van de buitengevel worden neergezet, worden gevuld met isolatiemateriaal als minerale wol en dichtgezet met gipskartonplaten. Door zulke constructies kan warme binnenlucht weliswaar niet meer zo gemakkelijk naar buiten, maar elk voordeel heeft een nadeel. Want warme lucht bevat veel vocht. Zónder een vorm van isolatie condenseert dat vocht in de baksteen van de gevel. Geen probleem. Bij geïsoleerde voorzetwanden ontstaat echter een harde scheiding tussen warme lucht binnen en de koude lucht buiten, en condenseert het ín de isolatiewol. Dat geeft ongewenste effecten; de isolatiewaarde van vochtige isolatie neemt sterk af en het materiaal kan gaan schimmelen.

Dampremmend blijkt vaak dampdicht

“Om die problemen te voorkomen, worden in dergelijke isolatiesystemen vaak zogeheten dampremmende plasticfolies toegepast”, zegt Robin Zwarteveen van Technostuc Systemen. Zijn bedrijf levert natuurlijke na-isolatiesystemen en werd door MSW Bouwadvies om advies gevraagd voor de isolatie-opgave in het Asser huis. “Het idee is dat door zo’n folie vochtige lucht geleidelijk uit de ruimte wordt getransporteerd zodat je geen vochtophoping in het isolatiemateriaal krijgt. De dampremming is echter vaak zó hoog dat het vocht de woning niet uit kán. Zeker met piekbelastingen door bijvoorbeeld douchen of koken krijg je in een korte tijd een heleboel vocht in de lucht dat ín de woning neerslaat. Dat kan voor ongezonde situaties zorgen. Bij oudere woningen als Huize Bartje, met houten balkenlagen, kan dat ook voor de constructie negatieve gevolgen hebben. Daarom kun je juist in dat soort panden beter dampopen systemen toepassen.” In Huize Bartje is dat gedaan met isolatiesystemen op houtvezelbasis, Naturetherm voor de gevels en Natureflex/Comfortwall voor het dak.

Warmte binnenhouden en buitensluiten

In de schuine kappen zijn houtvezelisolatiedekens aangebracht tussen de balken. Het materiaal is zo’n 10 cm dik. Zoals eigenlijk altijd het geval is bij oude woningen, bleken de balken niet bepaald recht. Dat maakte het lastig om de isolatiedeken overal precies goed te laten aansluiten. Kiertjes waren dus onvermijdelijk maar een dampremmend vlies dat aan de binnenzijde over de isolatiedeken is aangebracht, voorkomt dat warme lucht gemakkelijk kan verdwijnen. Het sluit de boel echter niet volledig af, dat is immers niet wenselijk. “Dit vlies heeft een Sd-waarde van 5”, zegt Robin Zwarteveen. “Dat wil zeggen dat het net zoveel tijd kost om er een bepaalde hoeveelheid damp doorheen te transporteren als door een laag lucht van 5 meter. Bij veel dampremmende folies ligt de Sd-waarde wel 100 keer zo hoog. Damp kan er dus eigenlijk nauwelijks doorheen.”
Een laag van 22 mm dikke Comfortwall-platen op lichtmetalen profielen onttrekt het isolatiemateriaal aan het zicht. De platen hebben een basis van houtvezel wat ze meer dampopenheid geeft en lichter maakt dan gipsplaten. Ze zijn afgewerkt met een Haga HKU, een dunpleister op basis van bio-kalk. De laag is 3 tot 4 millimeter dik en er is een heel fijn glasvliesweefsel in opgenomen. De dunne wapeningslaag moet voorkomen dat er scheurtjes in de afwerking komen. Een kapconstructie van hout werkt immers altijd.
Een deel van het dak is plat. Daar is hetzelfde systeem toegepast. Belangrijk was hier dat de natuurlijke isolatiedekens volledig contact maakten met het dakbeschot; om vochtophoping achter het isolatiemateriaal te voorkomen. Dat zou niet naar buiten kunnen worden afgevoerd doordat het  platte dak is afgewerkt met bitumen. Nu wordt het condensvocht in het isolatiemateriaal opgeslagen. Daar blijft het echter niet, de vochtregulerende werking van de natuurvezelisolatie zorgt ervoor dat het condensvocht langzaam weer naar binnen wordt afgegeven. Zo wordt rotting van het dakbeschot voorkomen.

Liefst leem maar kalk mag ook

De gevels van het Drentse Rijksmonument zijn geïsoleerd met het Naturetherm-systeem. Anders dan bij de isolatie van de kap is het gevelisolatiemateriaal niet flexibel, het zijn houtvezelplaten van 10 cm dik. Net als bij het platte dak moeten ze volledig contact maken met de ondergrond. In holtes erachter kan zich immers vocht ophopen, kan schimmel ontstaan of ongedierte nestelen. Daarom is de tamelijk hobbelige baksteengevel eerst uitgevlakt met leem. “Kalk of cement moeten minimaal 28 dagen uitharden voordat de isolatieplaten er overheen zouden kunnen worden aangebracht. Met leem voorkom je die vertraging in het bouwproces. Je kunt de platen ertegenaan kloppen als het nog nat is; leem droogt wel via de muur of via de platen.” De houtvezelplaten zijn door de leemlaag heen aan de constructie vastgezet met thermisch en akoestisch ontkoppelde schotelpluggen.
Idealiter worden de platen ook afgewerkt met leem omdat dat goed dampopen en vochtregulerend is. De bewoners van Huize Bartje wilden echter liever een wat strakkere afwerking. “Vandaar dat ze voor bio-kalk hebben gekozen”, zegt Robin Zwarteveen. “De Naturetherm Haga bio-klimaatkalk HBG die bij dit systeem hoort is ook dampopen en werkt ook vochtregulerend maar in een iets mindere mate dan leem.” Volgens de man van Technostuc Systemen zijn die eigenschappen van wezenlijk belang bij oude panden die vaak nog vloeren met houten balkenlagen hebben, zoals de verdiepingsvloeren in Huize Bartje. “De houten balken van de verdiepingsvloer steken van de warme binnenlucht in de koude buitenmuur”, legt hij uit. “Isoleer je die muur na met isolatiemateriaal dat voor een harde scheiding zorgt, dan worden de balkenkoppen in de muur vochtig door de condensatie. Op den duur gaan ze schimmelen en rotten. Houtvezelisolatie en een leem- of bio-kalkafwerking zorgen voor een minder harde overgang, ze kunnen dat vocht transporteren en voorkomen houtrot. Dit wordt overigens bevestigd door onafhankelijk onderzoek van Monumentenzorg.”

Warme wanden

In de cementvrije bio-kalklaag is een weefsel ingebed dat scheuren in de afwerking moet voorkomen. De grove mortelweefsellaag is afgewerkt met dezelfde kalkdunpleister als onder de kap is gebruikt. En net als op de verdieping is de fijne kalklaag afgewerkt met een silicaatverf; die versteent met de stuclaag en vormt dus geen afsluitende laag.
Op verschillende plekken in de woning is ook nog eens wandverwarming in de kalklaag toegepast. Robin Zwarteveen licht die keuze toe. “In het hele huis is op de begane grond de oude houten vloer vervangen door een geïsoleerde vloer met vloerverwarming. De opdrachtgever wilde een aantal plekken in huis snel kunnen verwarmen, bijvoorbeeld in de speelkamer, bij een paar zitjes en bij de piano. Met vloerverwarming gaat dat niet, die warmt langzaam op en je pakt de hele ruimte mee. Met het GreenHeat IR van Naturetherm konden we wél aan zijn wensen voldoen. Het is namelijk een infraroodsysteem en dat geeft heel gericht stralingswarmte af.”
De verwarming bestaat uit webbing van 80 x 180 cm met dunne warmtedraden erop en een vier meter lange stroomkabel eraan. Matjes en kabel worden in de stuclaag ingebed. De aanvoerkabel wordt met een verdeler verbonden die is aangesloten op het elektriciteitsnet. Er kunnen maximaal 5 tot 6 registermatten aan één verdeler worden gekoppeld. 19 stuks van deze 3 millimeter dikke GreenHeat IR verwarmingsmatten zijn er in de muren van Huize Bartje verwerkt, allemaal onzichtbaar weggewerkt. En ze zullen ook niet zichtbaar worden want om scheuren door thermische spanning te voorkomen is de mortelweefsellaag aangebracht nádat de verwarmingsmatten waren ingebed.
Nul op de meter zit er niet in voor een woning uit de 19e eeuw maar dankzij de combinatie van moderne technieken en door de eeuwen heen beproefde materialen, hebben Huize Bartje en zijn bewoners nog flink wat jaren in gezondheiden comfort voor de boeg.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


× one = 2

Background